De methoden in één oogopslag
| Methode | Toont aan | Geschikt voor | Grenzen |
|---|---|---|---|
| Visueel onderzoek (VT) | Oppervlaktetoestand en zichtbare onvolkomenheden | Alle gietstukken | Alleen het oppervlak |
| Penetrantonderzoek (PT) | Scheuren die aan het oppervlak uitmonden, koudloop, porositeit | Alle niet-poreuze materialen, ook austenitisch staal en non-ferrolegeringen | Alleen naar het oppervlak open fouten; het oppervlak moet schoon zijn |
| Magnetisch onderzoek (MT) | Scheuren aan en vlak onder het oppervlak | Ferromagnetische materialen: koolstofstaal, laaggelegeerd, martensitisch en veel duplexstaal | Niet toepasbaar op austenitisch staal en niet-magnetische legeringen |
| Radiografisch onderzoek (RT) | Inwendige krimp, gasporositeit, insluitsels | Volumetrisch onderzoek van de meeste gietstukken | Vlakke fouten evenwijdig aan de film worden slecht afgebeeld; stralingsbescherming |
| Ultrasoon onderzoek (UT) | Inwendige onvolkomenheden, wanddikte | Fijnkorrelig staal met geschikte geometrie | Grofkorrelige austenitische en nikkelgietstukken dempen en verstrooien het geluid |
| Computertomografie (CT) | Driedimensionale inwendige fouten en geometrie | Complexe, kleine tot middelgrote gietstukken | Kosten, grenzen aan stukgrootte en wanddikte |
| Druk- en lektesten | Lekkage door de wand | Drukhoudende en mediumvoerende onderdelen | Toont alleen dichtheid aan |
Penetrantonderzoek
Penetrantonderzoek is de meest gebruikte oppervlaktemethode voor precisiegietstukken, omdat veel ervan austenitisch of non-ferro zijn. Er worden kleurcontrast- of fluorescerende penetranten gebruikt; fluorescerende systemen zijn gevoeliger. De oppervlaktetoestand telt: stralen kan fijne onvolkomenheden dichtslaan, zodat de volgorde van stralen, beitsen en onderzoeken wordt voorgeschreven. Algemene principes staan in ISO 3452-1 en ASTM E165; EN 1371-2 legt ernstniveaus specifiek voor precisiegietstukken vast.
Magnetisch onderzoek
In het onderdeel wordt een magnetisch veld opgewekt; onvolkomenheden aan of vlak onder het oppervlak verstoren het veld en houden fijne magnetische deeltjes vast. De methode is snel en gevoelig voor ferromagnetische staalsoorten. EN 1369 geeft ernstniveaus voor gietstukken; ASTM E709 is de overeenkomstige leidraad.
Radiografisch onderzoek en computertomografie
Röntgen- of gammastralen gaan door het gietstuk en worden op film of een digitale detector vastgelegd. Verschillen in dikte en dichtheid verschijnen als verschillen in zwarting van het beeld. Radiogrammen worden beoordeeld aan de hand van referentieradiogrammen zoals ASTM E192 voor dunwandige stalen precisiegietstukken of ASTM E446 voor zwaardere stalen secties, of aan de hand van de ernstniveaus van de toepasselijke EN-normen. Computertomografie reconstrueert een driedimensionaal beeld en wordt steeds vaker gebruikt voor de kwalificatie van eerste monsters en voor schadeanalyse.
Ultrasoon onderzoek
Ultrasoon onderzoek wordt op daarvoor geschikte stalen gietstukken toegepast voor volumetrisch onderzoek en wanddiktemeting. De toepasbaarheid op gietstukken van austenitisch roestvast staal en nikkellegeringen wordt beperkt door hun grove gietkorrel; voor zulke materialen hoort het pas te worden voorgeschreven nadat de haalbaarheid is bevestigd.
NDO specificeren
Een NDO-eis is volledig wanneer ze vermeldt:
- de methode en de procedurenorm;
- de omvang: welke gietstukken (alle, steekproefplan, eerste monsters) en welke zones van elk gietstuk;
- het productiestadium, bijvoorbeeld na de laatste warmtebehandeling;
- de aanvaardingsnorm en het ernstniveau, eventueel verschillend voor kritische en niet-kritische zones;
- de kwalificatie van het personeel, gewoonlijk volgens ISO 9712 of een gelijkwaardig schema;
- het vereiste rapport.
Kritische zones worden het best op de tekening aangeduid. Het hoogste ernstniveau op elk vlak eisen verhoogt de kosten zonder de functie te verbeteren.
Wie het onderzoek uitvoert
Afhankelijk van methode en bestelling wordt NDO uitgevoerd door de fabrikant of door gekwalificeerde externe dienstverleners, en kan het door een derde partij worden bijgewoond. Dat wordt vastgelegd in het keurings- en beproevingsplan; zie kwaliteitsborging.